Novruz bayramının tarixi və adətləri
Dörd çərşənbədən bayram süfrəsinə qədər — baharın gəlişini qarşılayan ən qədim bayramımızın adətləri.
Novruz Azərbaycan xalqının maddi və mənəvi dəyərlərini özündə cəmləşdirən böyük mədəniyyət hadisəsidir. Bayram qışın bitməsinə və baharın gəlişinə — gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi günə həsr olunur. Onun kökləri çox qədimdir və bu gün də Azərbaycanda, türk dünyasında və bir çox qonşu ölkədə təntənə ilə qeyd olunur.
Sovet dövründə Novruz rəsmi qeyd olunmurdu, lakin hər azərbaycanlı ailəsi əsrlərdən gələn ənənəyə sadiq qalaraq bayramı öz evində yaşadırdı.
Bayrama dörd həftə qalmış hazırlıq başlayır: Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri. İnanca görə, birinci çərşənbədə su təzələnir, ikincidə od, üçüncüdə yel oyanır, dördüncüdə isə torpaq canlanır və bahar qapını döyür.
Axır çərşənbə axşamı tonqallar qalanır, böyük-kiçik hamı onun üstündən tullanaraq «Sarılığım sənə, qırmızılığın mənə» deyir. Tonqal su ilə söndürülmür; sönəndən sonra külü evdən uzağa aparılır — ilin ağırlığı onunla birgə gedir. Axar suyun üstündən tullanmaq da köhnə ilin yükündən təmizlənmə sayılır.
Bayramın adətləri saysızdır: papaq atmaq, qulaq falı, üzük falı, yumurta döyüşdürmək, səməni göyərtmək. Kos-kosa meydan oyunu, Keçəl ilə Kosanın zarafatları bayramın ən sevilən rəmzləridir.
Bayram süfrəsinə xüsusi diqqət yetirilir: süfrədə adı «s» hərfi ilə başlayan nemətlər — sumax, sirkə, süd, səməni, səbzi — olmalıdır. Güzgü aydınlığı, şam işığı və odu təmsil edir, boyanmış yumurtalar süfrəni bəzəyir. Deyirlər, «bayram günü evdə olmayan yeddi il evinə həsrət qalar» — ona görə ilin ilk günü hamı evdə olur, gecə boyu işıq söndürülmür.
1637-ci ildə Azərbaycanda Novruz təntənəsini müşahidə edən səyyah Adam Oleari yazırdı ki, münəccim günəş saatı ilə gecə-gündüz bərabərliyinin anını müəyyən edib «Təzə il gəldi!» deyə elan edən kimi yaylım atəşləri açılır, şəhərin qüllələrindən musiqi ucalırdı. Bu gün də Novruz eyni sevinclə qarşılanır — süfrələr bəzənir, bir-birimizə hədiyyə aparırıq.